Bayangkan diri anda ibarat detektif yang sedang melihat berjuta-juta urutan bacaan nukleotida, tetapi perlu memecahkan kod bacaan nukleotida tersebut. Pastinya mustahil untuk menterjemahkan apa yang tersirat di sebalik bacaan nukleotida atau DNA. Ingin tahu penyelesaiannya? Rahsianya terletak pada saintis bioinformatik.

Ketika wabak COVID-19 menyerang dunia, saintis bioinformatik telah membantu para saintis mencipta vaksin yang melumpuhkan serangan virus COVID-19.

Saintis bioinformatik menggunakan kemahiran pengkomputeran seperti pengaturcaraan untuk membaca, menyusun dan mentafsir jujukan DNA atau protein serta memodelkan struktur protein virus dalam tiga dimensi (3D).

Secara ringkasnya, saintis bioinformatik mempunyai latar belakang dalam bidang biologi dan sains komputer. Mereka mempelajari teknik pengkomputeran, matematik serta statistik bagi merungkai masalah biologi.

Pada masa yang sama, saintis bioinformatik turut mempelajari pengetahuan biologi seperti asas sel dan molekul, genetik manusia dan tanaman serta biologi sistem dalam organisma.

Secara ringkasnya, biologi sistem merupakan interaksi kompleks antara pelbagai elemen biologi seperti gen, protein dan metabolit yang membentuk fungsi keseluruhan organisma.

Antara tugas-tugas sebagai saintis bioinformatik ialah menganalisis data jujukan DNA dan protein yang dikodkan dalam genom manusia, tanaman dan ternakan.

Misalnya, jujukan DNA di dalam genom padi terbina daripada empat jenis bes nukleotida, iaitu adenina (A), sitosina (C), guanina (G) dan timina (T).

Susunan bes-bes tersebut membentuk kod genetik yang akan menentukan penghasilan asid amino spesifik, seterusnya mengekodkan fungsi biologi dalam padi.

Apabila jujukan DNA pelbagai varieti padi dianalisis dengan menggunakan kaedah bioinformatik, kita dapat mengetahui lokasi-lokasi penting dalam genom padi yang mengekodkan fungsi biologi seperti yang terlibat dalam mekanisme pertumbuhan padi.

Di Malaysia, aplikasi bioinformatik telah menyumbang kepada inisiatif nasional seperti program MyGenom yang memetakan kepelbagaian genetik populasi rakyat Malaysia melalui penjujukan genom supaya pemahaman yang mendalam mengenai profil kesihatan rakyat Malaysia dapat diketahui, seterusnya menyokong ke arah perubatan jitu.

Seterusnya, saintis bioinformatik juga membangunkan pangkalan data dan maklumat biologi supaya data seperti genom manusia, tanaman dan ternakan dapat digunakan oleh para saintis di seluruh dunia dalam kajian mereka. Secara tidak langsung, usaha ini menyokong perkongsian data.

Di Malaysia, terdapat empat buah universiti yang menawarkan ijazah sarjana muda dalam bidang bioinformatik: Universiti Malaya, Universiti Kebangsaan Malaysia, Universiti Teknologi Malaysia dan Universiti Multimedia.

Pelajar akan mempelajari asas bahasa pengaturcaraan, kaedah statistik dan matematik yang akan digunakan dalam menganalisis data biologi, membangunkan perisian atau sistem dan memodelkan algoritma yang melibatkan kepintaran buatan.

Sekarang, mari kita lihat langkah-langkah untuk menjadi saintis bioinformatik.

Fasa 1: Persiapan di Peringkat Bangku Sekolah

1. Fokus terhadap subjek sains

Anda perlu meminati biologi kerana, sebagai saintis bioinformatik, pengetahuan biologi amatlah penting. Dalam bioinformatik, anda akan banyak menggunakan logik untuk membina skrip pengaturcaraan. Jadi, matematik juga amat penting.

Fasa 2: Pendidikan Tinggi

1. Pilihan ijazah sarjana muda

Ada beberapa cara yang boleh anda pilih:

• Pilih program Sarjana Muda Bioinformatik. Pilihan untuk terus mengikuti program Sarjana Muda memang menjadi laluan fokus.
• Pilih program Sarjana Muda Sains Komputer. Kemudian ambil kursus atau subjek tambahan berkaitan dengan biologi, genetik, atau statistik.
• Pilih program Sarjana Muda Biologi Molekul, Genetik, atau Bioteknologi, dan ambil kursus tambahan berkaitan dengan bioinformatik seperti pengaturcaraan, statistik dan evolusi molekul.

2. Tiga kemahiran yang wajib dikuasai

Kemahiran	Kenapa Penting?
Pengaturcaraan	Supaya dapat mencipta perisian yang boleh memproses jutaan data DNA dengan laju melalui bahasa pengaturcaraan Python, R dan Bash.
Statistik & Matematik	Untuk mengesahkan penemuan dan analitik data dengan lebih tepat dan diyakini.
Biologi Molekul	Interpretasi atau terjemahan di sebalik jawapan yang diperoleh.

Fasa 3: Pengalaman Kerjaya

1. Rebut peluang semasa menjalani latihan industri

Cari peluang melalui latihan industri di institut penyelidikan seperti MARDI, MGVI, IMR atau hospital yang menjalankan kajian genetik atau syarikat pembangunan ubat-ubatan jika anda mempunyai minat dalam industri kesihatan.

Anda boleh memilih syarikat-syarikat swasta yang mempunyai fokus perniagaan dalam bidang pertanian. Pengalaman menjalani latihan industri sungguh bernilai kerana ketika ini penyelesaian kepada masalah sebenar dunia didedahkan.

Jangan hanya menunggu kerja tiba. Misalnya, anda boleh memuat turun data-data biologi dan genetik daripada pangkalan data NCBI. Cuba kaji data tersebut berbekalkan kemahiran yang anda pelajari.

Kumpulkan projek-projek ni dalam satu portfolio supaya dapat dijadikan sebagai rujukan semasa temuduga bersama majikan.

Laluan kerjaya sebagai saintis bioinformatik

Tempat Bekerja	Deskripsi Tugas
Akademia	Cipta kaedah analisis baru bagi menghasilkan  penemuan saintifik.
Industri (kilang pembangunan ubat-ubatan)	Menganalisis, memodelkan dan mensimulasi data untuk mengenal pasti ubat baharu atau membangunkan vaksin.
Syarikat swasta	Membangunkan perisian atau sistem untuk kegunaan kajian perubatan dan pertanian

Kerjaya sebagai saintis bioinformatik sangat penting. Walaupun ramai yang memandangnya sekadar duduk di hadapan komputer, bidang ini banyak membantu saintis mencari penawar kanser, mendiagnosis penyakit genetik dan membangunkan varieti tanaman yang berkualiti.

Ingat, kerjaya sebagai saintis bioinformatik ibarat menjadi detektif digital! Jom mulakan langkah anda dari sekarang.

Disediakan oleh:

Dr Rabiatul Adawiah binti Zainal Abidin

Pusat Penyelidikan Bioteknologi & Nanoteknologi

Institut Penyelidikan dan Kemajuan Pertanian Malaysia (MARDI)