Tanah atau nama penuhnya beach ridges interspersed with swales merupakan sejenis bentuk muka bumi semula jadi yang terbentuk di kawasan pesisir pantai.
Berdasarkan gambar rajah di bawah, bentuk muka bumi ini terdiri daripada dua bahagian utama iaitu banjaran pasir yang tinggi, dikenali sebagai rabung, dan kawasan yang berlekuk, rendah yang lembap di antaranya, dipanggil alur.
(Diolah daripada lukisan penulis dengan menggunakan ChatGPT)
Bentuk tanah ini terhasil daripada proses pergerakan angin dan ombak laut yang menyusun pasir secara berlapis-lapis sepanjang garis pantai.
Di Malaysia, tanah BRIS banyak dijumpai di negeri-negeri pantai timur seperti Terengganu, Kelantan dan Pahang.
Kedudukan kawasan tanah BRIS di negeri Kelantan, Terengganu dan Pahang. (Hak milik penulis)
Kedudukan tanah BRIS dikawasan pesisir pantai (Hak milik penulis)
Secara fizikal, tanah BRIS kelihatan kering, berpasir dan kurang subur. Ini kerana kandungan bahan organik dalam tanah tersebut sangat rendah, dan ia tidak mampu menyimpan air dengan baik.
. Walau bagaimanapun, dari sudut ekologi dan pengurusan sumber air, tanah BRIS sebenarnya amat penting dan mempunyai nilai yang tinggi, terutama dalam membantu mengekalkan kestabilan air bawah tanah di kawasan pantai.di kawasan pantai.
(Diolah daripada lukisan penulis dengan menggunakan ChatGPT)
Air bawah tanah merupakan sumber air yang tersimpan dalam lapisan batuan dan tanah di bawah permukaan bumi.
Di kawasan pesisir, penduduk luar bandar banyak bergantung kepada air bawah tanah yang diperoleh daripada perigi.
Sistem tanah BRIS memainkan peranan penting dalam membantu proses pengisian semula air bawah tanah, atau dikenali sebagai groundwater .
Ketika hujan turun, air akan mengalir dan terkumpul di kawasan alur yang rendah. Oleh kerana tanah BRIS mempunyai struktur berpasir dan kadar penyusupan air yang tinggi, air hujan mudah menyusup masuk ke bawah dan memenuhi akuifer.
Ini membantu menambah semula bekalan air tawar dalam tanah dan mengekalkan tekanan air bawah tanah agar kekal stabil.
Pokok gelam (Melaleuca cajuputi Powell) (Shutterstock)
Kawasan yang berlekuk dan rendah yang menampung air juga menjadi habitat kepada pelbagai jenis tumbuhan semula jadi yang tahan kering seperti pokok gelam.
Kehadiran tumbuhan ini bukan sahaja mengekalkan kelembapan tanah, tetapi turut melindungi struktur permukaan daripada hakisan.
Dengan adanya tumbuhan semula jadi ini, proses penyerapan air hujan menjadi lebih cekap dan kehilangan air melalui penyejatan dapat dikurangkan.
Salah satu masalah yang sering berlaku di kawasan pesisir ialah penerobosan air laut. Fenomena ini berlaku apabila air masin daripada laut masuk ke dalam tanah dan mencemari lapisan air bawah tanah.
Keadaan ini biasanya terjadi apabila tekanan air tawar di bawah tanah menurun, menyebabkan air laut menolak masuk ke dalam tanah.
Apabila ini berlaku, sumber air bersih seperti perigi akan menjadi masin dan tidak boleh digunakan untuk minum, pertanian atau kegunaan harian.
Isu ini semakin serius terutamanya apabila terlalu banyak air bawah tanah dipam keluar, atau ketika musim kemarau panjang, contohnya seperti di Paka, Terengganu.
Pokok rhu boleh membantu menahan angin dan ombak kuat daripada terus merosakkan tanah pantai. (Shutterstock)
Kajian mendapati bahawa sistem tanah BRIS boleh membantu mengurangkan risiko penerobosan air laut.
Ini kerana kawasan berlekuk boleh bertindak sebagai kawasan tadahan air hujan, dan air tersebut diserap masuk ke dalam tanah secara semula jadi.
Proses ini membantu mengekalkan tekanan air tawar dari daratan, dan secara tidak langsung menolak semula tekanan air laut.
Selain itu, struktur rabung yang tinggi dan berpasir juga bertindak sebagai penghalang fizikal kepada air laut.
Tumbuhan seperti pokok rhu yang tumbuh di sepanjang rabung pasir membantu menahan angin dan ombak kuat daripada terus merosakkan tanah pantai dan memudahkan penerobosan air laut.
Malangnya, banyak kawasan tanah BRIS kini sedang terancam akibat pembangunan tidak terkawal seperti projek perumahan, pelancongan dan ladang komersial.
Penebangan pokok, penambakan kawasan berlekuk dan perubahan guna tanah tanpa kajian alam sekitar boleh melemahkan keupayaan tanah BRIS sebagai sistem semula jadi.
Jika sistem ini musnah, bukan sahaja masalah penerobosan air laut akan menjadi lebih teruk, malah penduduk juga berisiko kehilangan sumber air bawah tanah yang penting.
Sebagai rakyat yang prihatin terhadap alam sekitar, kita perlu menyedari bahawa tanah BRIS bukan sekadar kawasan berpasir yang kelihatan tidak subur.
Ia sebenarnya berperanan sebagai benteng pertahanan semula jadi daripada kemasukan air laut, kawasan tadahan air hujan, habitat flora unik, serta sistem penyeimbang air bawah tanah.
Penjagaan kawasan BRIS harus menjadi tanggungjawab bersama antara pihak kerajaan, komuniti setempat dan pelajar seperti kita yang bakal mewarisi bumi ini.
Dengan pendidikan alam sekitar yang berterusan dan perancangan pembangunan yang lebih lestari, tanah BRIS mampu terus berfungsi dan memberi manfaat kepada manusia serta ekosistem untuk jangka masa panjang.
Disediakan oleh:
Universiti Teknologi MARA Cawangan Negeri Sembilan (UiTM)
Penghargaan
Artikel ialah berdasarkan kepada artikel prosiding konferensi ‘Preventing Saltwater Intrusion in the Coastal of Terengganu, can BRIS Soil System Help?’, hasil penulisan dari pengarang. Penggunaan AI tool (ChatGPT) ialah untuk membantu menyesuaikan ayat kepada laras bahasa yang bersesuaian dengan pembaca.
