Setiap kali banjir melanda, perhatian kita hampir tertumpu kepada perkara yang besar dan jelas kelihatan, khususnya di kawasan tanah bencah. Kenaikan paras air secara mendadak yang mengakibatkan rumah ditenggelami lumpur, tanaman musnah, dan jaringan jalan terputus sering menjadi gambaran paling jelas tentang kejadian banjir.
Taman Negeri Setiu Wetlands, Terengganu. Terengganu Tourism
Kawasan tanah bencah di Kalimantan, Indonesia. Shutterstock
Namun, di sebalik kesan fizikal yang ketara ini, tanah bencah turut mengalami pelbagai perubahan yang didorong oleh aktiviti komuniti mikroorganisma. Persekitaran yang sangat dinamik ini memainkan peranan penting dalam mengawal pelbagai proses biologi dan geokimia semula jadi.
Apabila banjir melanda tanah bencah, perubahan paling awal berlaku pada sifat fizikal dan kimia tanah. Sedimen menjadi tepu air, ruang liang udara tertutup, dan ketersediaan oksigen turut menurun secara mendadak.
Dalam tempoh yang singkat, persekitaran yang sebelum ini menyokong mikroorganisma aerobik bertukar menjadi keadaan hipoksia, iaitu keadaan kekurangan oksigen, dalam tanah yang tepu dengan air.
Peralihan mendadak ini memberi tekanan fisiologi yang ketara kepada komuniti mikroorganisma, sekali gus mengubah struktur dan fungsi ekosistem mikroorganisma. Tambahan pula, cara mikroplastik berinteraksi dengan persekitaran tanah dan mikroorganisma turut berubah.
Spesies mikroorganisma yang tidak mampu hidup dalam keadaan ini akan berkurangan, manakala yang mampu bertahan tanpa oksigen mula mendominasi.
Pada masa yang sama, proses biokimia dalam tanah turut terganggu dan sekaligus mempengaruhi keseluruhan fungsi tanah bencah.
Namun, tekanan ini menjadi lebih kompleks apabila banjir membawa masuk benda asing dari luar kawasan tanah bencah.
Salah satu bahan yang semakin kerap ditemui ialah mikroplastik. Mikroplastik ialah serpihan plastik yang sangat kecil, terhasil daripada penguraian barangan harian seperti botol, beg, pakaian sintetik dan tayar kenderaan.
Mikroplastik dalam air. Natural History Museum
Apabila mikroplastik ini memasuki tanah, ia tidak mudah terurai atau hilang. Dalam persekitaran tanah bencah yang biasanya lembut dan berlumpur, kehadiran zarah plastik kecil ini mencipta permukaan keras yang digunakan untuk menetap.
Bakteria mempunyai keupayaan untuk melekat pada permukaan plastik. Apabila ini berlaku, lama-kelamaan lebih banyak bakteria berkumpul dan membentuk komuniti yang dikenali sebagai biofilem.
Biofilem boleh diibaratkan seperti sebuah kejiranan kecil, di mana bakteria hidup rapat, berkomunikasi dan saling melindungi.
Untuk membina biofilem, bakteria menghasilkan bahan melekit yang dikenali sebagai polimer ekstraselular (EPS), iaitu lendir biologi yang bertindak sebagai gam dan pelindung.
Bahan polimer ekstraselular. LinkedIn
EPS ini membolehkan bakteria kekal melekat pada plastik walaupun persekitaran sekeliling sentiasa berubah akibat aliran air dan banjir.
Namun, hanya spesies tertentu sahaja yang mampu menghasilkan EPS dengan berkesan.
Maka terbentuklah satu komuniti mikroorganisma khas yang berbeza daripada komuniti dalam tanah sekeliling yang dikenali sebagai “plastisphere”.
Bakteria di dalamnya sangat aktif dari segi biologi dan terlibat dalam pelbagai proses penting, termasuk pemprosesan karbon dan nitrogen.
Ini bermaksud plastik kecil ini bertukar menjadi platform biologi yang aktif dan mampu mempengaruhi fungsi tanah bencah.
Namun, keupayaan ini juga membawa persoalan yang lebih membimbangkan tentang jenis bakteria yang mungkin mendapat manfaat daripada perlindungan biofilem.
Biofilem ini bukan sahaja melindungi bakteria yang tidak berbahaya, tetapi juga bakteria patogen (berpotensi menyebabkan penyakit).
Biofilem yang mengandungi alga hijau di permukaan air. Shutterstock
Di dalam biofilem, bakteria menjadi lebih kebal terhadap tekanan persekitaran dan sukar untuk disingkirkan.
Apabila banjir berlaku, mikroplastik yang membawa biofilem ini akan dihanyutkan ke kawasan lain, sama ada di dalam tanah bencah, ke sungai mahupun ke laut.
Namun begitu, kewujudan mikroorganisma yang sangat sensitif terhadap perubahan alam sekitar ini dilihat sebagai peluang untuk mengetahui status kesihatan di sesuatu tempat.
Masyarakat harus sedar bahawa apa yang berlaku di dunia mikro memberi kesan langsung kepada alam sekitar.
Dalam keadaan dunia yang semakin kerap dilanda banjir dan dibebani oleh plastik, amat penting bagi kita untuk memahami serta mengambil tindakan berdasarkan hubungan antara banjir, mikroorganisma dan mikroplastik demi menjamin kelestarian alam sekitar.
Usaha ini juga penting untuk menyokong pencapaian matlamat pembangunan mampan (SDG), khususnya SDG 6 (air bersih dan sanitasi), SDG 13 (tindakan iklim) dan SDG 15 (kehidupan di darat), dan ia bukan lagi sekadar pilihan.
Disediakan oleh:
Dr Nurul Asyikin Abdul Rahman & Dr Syazuani Mohd Shariff
