Sebut sahaja perkataan “ergonomik“, kebanyakan kita terus terbayang keselesaan kerusi pejabat berlapik tebal dengan pelbagai tuil pelarasan, atau papan kekunci berbentuk pelik yang dijual mahal atas nama kesihatan atau keselesaan.

Tanggapan ini tidak salah sepenuhnya, tetapi ia jauh daripada gambaran sebenar. Ergonomik sebenarnya ialah satu bidang saintifik yang luas, merangkumi cara manusia berinteraksi dengan segala-galanya di sekeliling mereka, sama ada alat, sistem, maklumat atau cara sesebuah organisasi diurus.

Ringkasnya, ergonomik ialah sains rekabentuk persekitaran, produk dan sistem supaya sesuai dengan keupayaan serta had manusia. Ergonomik tidak akan memaksa manusia menyesuaikan diri dengan rekabentuk yang tidak sesuai. Matlamat utamanya adalah untuk meningkatkan keselesaan, keselamatan dan kecekapan semasa manusia berinteraksi dengan persekitaran, produk atau sistem tersebut.

Untuk memahami skop sebenarnya, mari kita lihat tiga cabang utama ergonomik.

Ergonomik Fizikal – Lebih Daripada Duduk

Inilah cabang yang paling ramai ketahui, tetapi skopnya jauh lebih luas daripada sekadar kerusi. Ergonomik fizikal (physical ergonomics) mengkaji postur badan, pergerakan berulang, daya otot, dan struktur anggota badan manusia dalam pelbagai aktiviti, bukan hanya semasa duduk di pejabat. Ia turut menerangkan konsep bagaimana tubuh badan bergerak; melangkah, membongkok, menghulur tangan, atau berdiri lama semasa menjalankan aktiviti harian.

Contohnya, seorang jururawat yang mengangkat pesakit, seorang pekerja kilang yang berulang kali membongkok di talian pemasangan (conveyor belt), atau seorang tukang masak yang berdiri lama di dapur; semuanya memerlukan reka bentuk ergonomik yang berbeza sama sekali daripada seorang eksekutif yang bekerja di meja.

 

Rekabentuk pemegang alat, ketinggian meja kerja, susunan bahan di rak gudang, malah cara sesuatu beg galas direka, semua ini termasuk di bawah payung ergonomik fizikal.

Ergonomik Kognitif – Apabila Minda Turut Diambil Kira

Ini adalah cabang yang selalu diabaikan. Ergonomik kognitif (cognitive ergonomics) mengkaji proses mental seperti persepsi, ingatan, penaakulan dan tindak balas manusia terhadap sesuatu sistem atau antara muka (interface).

Pernahkah anda berasa keliru semasa menggunakan aplikasi tertentu kerana butang-butangnya tersusun secara tidak logik? Atau bayangkan seorang juruterbang yang perlu membuat keputusan dengan pantas ketika berhadapan dengan panel kokpit yang kompleks? Itulah bidang ergonomik kognitif yang memastikan rekabentuk skrin, papan pemuka kereta, sistem amaran hospital, atau antara muka perisian tidak membebankan minda pengguna sehingga menyebabkan kesilapan atau kelewatan bertindak. Dalam dunia yang semakin dipacu oleh digital, cabang ini menjadi lebih penting berbanding sebelum ini.

Ergonomik Organisasi – Skop Paling Luas

Cabang ketiga ini melangkaui individu, dan melihat bagaimana sesebuah sistem kerja secara keseluruhan direkabentuk. Ia merangkumi struktur syif kerja, komunikasi dalam pasukan, rekabentuk proses kerja, dan budaya organisasi.

Sebagai contoh, jadual syif yang tidak mengambil kira kitaran tidur semula jadi manusia boleh menyebabkan keletihan kronik dalam kalangan pekerja syif malam. Begitu juga, proses kerja yang terlalu berbelit-belit boleh menyebabkan tekanan dan kesilapan berulang, walaupun setiap individu dalam pasukan itu sangat cekap. Ergonomik organisasi (organisational ergonomics) cuba menyelesaikan masalah pada peringkat sistem, bukan sekadar pada peringkat individu.

Kenapa Salah Faham Ini Penting Dibetulkan?

Apabila ergonomik disempitkan kepada isu kerusi sahaja, banyak masalah sebenar tidak ditangani dengan sewajarnya. Sebuah syarikat mungkin membelanjakan ribuan ringgit untuk kerusi “ergonomik” bagi pekerjanya, tetapi masih mengabaikan sistem perisian yang mengelirukan, jadual kerja yang melelahkan, atau proses yang tidak logik. Semua ini adalah faktor yang turut menyumbang kepada keletihan, kesilapan, malah kecederaan.

Ergonomik yang menyeluruh memerlukan pendekatan yang melihat manusia secara holistik: fizikal, mental dan sistem tempat mereka berada. Ia bukan sekadar tentang keselesaan sementara, tetapi tentang mereka bentuk dunia —sama ada alat, skrin, atau sistem kerja — supaya benar-benar sesuai dengan cara manusia berfungsi.

Jadi, lain kali jika anda dengar perkataan “ergonomik”, jangan hanya terbayang kerusi. Fikirkan juga tentang aplikasi yang anda guna setiap hari, jadual kerja rakan sekerja anda, malah cara sesebuah hospital menyusun bilik kecemasan. Itulah skop sebenar ergonomik, sains yang mereka bentuk dunia agar sesuai dengan manusia, bukan sebaliknya.

 

Disediakan oleh:

Ts Dr Mohd Azlis Sani bin Md Jalil

Jabatan Kejuruteraan Mekanikal

Fakulti Kejuruteraan Mekanikal dan Pembuatan

Universiti Tun Hussein Onn Malaysia