Ikuti siri Ceritalah Kimia oleh Dr Mohd Bakri Bakar di sini.

Kalau perlu bersihkan radas dan peralatan makmal, kita guna pelarut apa?

“Aseton,” jawab pelajar yang sedang melakukan amali kimia.

“Betul, aseton salah satunya,” balas guru pembimbing.

“Cuba lukis struktur kimia aseton.”

Tiba-tiba, kelas menjadi senyap. Beberapa pelajar saling berpandangan. Ada yang cuba mengingati dan meneka, tapi ramai kelihatan tidak pasti.

“Ok, saya ubah soalan. Apakah nama IUPAC untuk aseton?”

“2-propanon,” jawab seorang pelajar dari barisan tengah.

“Sekarang, dah boleh lukis?”

“Boleh, Cikgu,” jawab mereka hampir serentak, kini dengan lebih yakin.

Seorang pelajar diminta untuk menerangkan struktur kimia aseton atau 2-propanon dengan lebih terperinci.

“Propan-‘on’ bermaksud sebatian ini termasuk dalam kelas keton, jadi ia ada kumpulan berfungsi karbonil, C=O. ‘Prop’ bermaksud ada tiga atom karbon. Kita perlu hafal bilangan ini.

Nombor 2 pula menunjukkan kumpulan karbonil berada pada karbon nombor dua. Jadi lengkaplah struktur aseton atau 2-propanon iaitu CH₃COCH₃ (Rajah 1).

Sememangnya satu bahan kimia terutamanya sebatian organik boleh mempunyai pelbagai nama. Ada nama yang biasa dikenali secara harian atau secara praktis industri seperti aseton, di mana 2-propanon merupakan nama IUPAC bagi sebatian tersebut.

Contoh sebatian lain adalah toluena, asid asetik, fenol, formaldehid dan etilena (Rajah 2). Nama-nama ini lebih mesra pengguna, pendek dan mudah diingati.

Sebatian tersebut turut mempunyai nama IUPAC masing-masing iaitu metilbenzena (toluena), asid etanoik (asid asetik), hidroksibenzena (fenol), etanal (formaldehid) dan etena (etilena).

Nama IUPAC merupakan nama saintifik yang lebih tepat untuk menggambarkan struktur bahan kimia organik. Sistem penamaan ini membolehkan ahli kimia menentukan struktur asas sesuatu sebatian hanya daripada namanya, tanpa perlu melihat formula atau rajah molekul.

IUPAC ialah singkatan bagi International Union of Pure and Applied Chemistry, sebuah badan antarabangsa yang bertanggungjawab menetapkan piawaian dalam dunia kimia (Rajah 3). Salah satu fungsi utamanya ialah membangunkan sistem penamaan sistematik untuk semua sebatian kimia, supaya setiap nama mewakili struktur sebenar bahan tersebut.

Dalam kimia, nama bukan sekadar label. Ia boleh merungkai pemahaman terhadap struktur, fungsi dan sifat sesuatu bahan. Nama biasa atau nama dagang memudahkan komunikasi seharian. Manakala nama IUPAC pula memberi maklumat struktur yang boleh ditafsir oleh semua ahli kimia di seluruh dunia.

Dunia sains memerlukan bahasa yang seragam dan universal. Misalnya, ahli kimia di Amerika Syarikat, Eropah, Jepun, Brazil atau Malaysia perlu memahami bahan kimia yang sama tanpa keliru. Penyeragaman ini membolehkan komunikasi saintifik berlaku dengan tepat, tanpa bergantung kepada nama dagang yang boleh berubah mengikut negara atau industri.

Tahun 2025 merupakan detik penting bagi dunia kimia di Malaysia. Buat pertama kalinya, Malaysia diberi mandat sebagai tuan rumah untuk persidangan rasmi IUPAC dan Kongres Kimia Sedunia IUPAC (Rajah 4). Program ini merupakan perhimpunan terbesar dalam dunia kimia global, menyatukan saintis, pendidik, pelajar dan pemimpin industri berkaitan kimia dari seluruh dunia.

Kejayaan ini bukan datang secara kebetulan. Ia adalah hasil usaha bertahun-tahun oleh Institut Kimia Malaysia (IKM) yang membina keyakinan di peringkat antarabangsa dan berjaya membida hak penganjuran untuk negara.

Selain bertanggungjawab menetapkan sistem penamaan bahan kimia, IUPAC juga memainkan peranan penting dalam menyelaras perkembangan dan kemas kini jadual berkala unsur iaitu simbol paling ikonik dalam dunia kimia.

Jadual berkala bukan sekadar susunan unsur, tetapi juga peta hubungan yang menggambarkan sifat dan perkaitan antara semua unsur kimia yang diketahui manusia. Setiap kali unsur kimia baharu ditemui dan disahkan, IUPAC akan menyemak, menilai dan akhirnya meluluskan nama, simbol dan kedudukannya dalam jadual berkala.

Sebelum nama rasmi diberi, unsur tersebut akan menggunakan nama sementara berasaskan sistem berangka IUPAC, seperti ununtrium (Uut) untuk unsur 113, ununpentium (Uup) untuk unsur 115, ununseptium (Uus) untuk unsur 117 dan ununoctium (Uuo) untuk unsur 118 (Rajah 5).

Setelah penemuan disahkan secara eksperimen dan diiktiraf antarabangsa, kumpulan penyelidik yang terlibat akan mencadangkan nama rasmi.

Biasanya nama tersebut diberikan berdasarkan tempat, tokoh sains atau ciri khas unsur tersebut. Proses ini melibatkan konsultasi global sebelum diluluskan secara rasmi oleh IUPAC.

Hasilnya, nama akhir untuk unsur 113 ialah nihonium (Nh), unsur 115 ialah moscovium (Mc), unsur 117 ialah tennessine (Ts) dan unsur 118 ialah oganesson (Og) (Rajah 6).

Nihonium merujuk kepada perkataan Nihon, iaitu sebutan dalam bahasa Jepun bagi negara Jepun. Nama ini dipilih bagi menghargai sumbangan penyelidik Jepun yang berjaya mengenal pasti unsur tersebut melalui penyelidikan di RIKEN Nishina Center for Accelerator-Based Science.

Moscovium pula diambil daripada nama wilayah Moscow, Rusia, bagi mengiktiraf peranan penyelidik di Joint Institute for Nuclear Research (JINR), Dubna yang terlibat dalam penemuan unsur tersebut.

Tennessine dinamakan sempena negeri Tennessee di Amerika Syarikat sebagai penghargaan kepada beberapa institusi penyelidikan yang terlibat dalam usaha penemuan unsur ini, termasuk Oak Ridge National Laboratory, Vanderbilt University dan University of Tennessee.

Oganesson pula dinamakan sempena saintis Rusia, Profesor Yuri Oganessian, sebagai pengiktirafan terhadap sumbangan besar beliau dalam merintis penyelidikan unsur kimia.

Kesemua unsur tersebut yang kini tertera dalam kemaskini jadual berkala bukan sahaja hasil penemuan saintifik, tetapi juga simbol konsensus dan piawaian antarabangsa yang dikendalikan oleh IUPAC.

Daripada aseton kepada 2-propanon, jelas bahawa nama dalam kimia bukan sekadar sebutan. Ia adalah bahasa struktur, fungsi dan kefahaman.

Jadi, apabila anda, terutamanya pelajar temui nama kimia yang kelihatan rumit, jangan cepat putus asa. Setiap huruf dan angka mempunyai sebab, cerita dan ada ilmu di sebaliknya.

Dalam kimia, ada apa pada nama? Jawapannya segala-galanya.

Begitulah cerita kimia untuk kali ini!

 

Disediakan oleh:

Mohd Bakri Bakar

Jabatan Kimia, Fakulti Sains

Universiti Teknologi Malaysia