Pernah anda terfikir, apakah yang menapis udara yang kita hirup setiap hari? Atau apa yang mengawal suhu sekitar, menapis air sungai, dan memastikan bekalan makanan sentiasa ada? Semua ini bukan berlaku secara kebetulan, tetapi ialah hasil “kerja” alam sekitar. Dalam bidang sains, kita menyebutnya sebagai perkhidmatan ekosistem (ecosystem services).
Perkhidmatan ekosistem merujuk kepada manfaat yang alam sediakan kepada manusia secara langsung atau tidak langsung.
Alam berfungsi seperti sistem sokongan hidup yang sangat cekap. Kita hanya perlu menjaga alam untuk memastikan perkhidmatan ini berterusan.
Secara umum, terdapat empat jenis perkhidmatan ekosistem.
Yang pertama ialah perkhidmatan bekalan, iaitu sumber semula jadi yang digunakan dalam kehidupan seharian seperti makanan, air bersih, ubat-ubatan dan bahan mentah seperti kayu atau rotan.
Mungkin kita tidak menyedarinya, tetapi beras yang kita makan, ikan yang dijual di pasar, dan air yang kita gunakan setiap hari semuanya bergantung kepada ekosistem yang sihat.
Tanpa sungai, hutan, laut dan tanah yang subur, segala-galanya akan sukar untuk diperoleh.
Kedua, perkhidmatan pengawalan merangkumi peranan alam dalam menstabilkan iklim, menyerap karbon, mengurangkan risiko banjir, menapis pencemaran, dan membantu kawalan biologi seperti mengurangkan serangga perosak melalui kehadiran pemangsa semula jadi.
Sebagai contoh, hutan menyerap karbon dan menyejukkan suhu kawasan sekeliling. Tanah lembap pula berfungsi seperti span semula jadi, menyerap air hujan dan melambatkan aliran air, sekali gus mengurangkan risiko banjir kilat di kawasan bandar.
Bayangkan, jika perkhidmatan ini hilang, rumah kita akan lebih mudah ditenggelami air, udara menjadi lebih panas dan pencemaran meningkat.
Seperti yang berlaku di Kuala Muda, Baling dan Kulim, kawasan-kawasan ini berhadapan dengan suhu maksimum antara 35 hingga 37oC.
Suhu ini meningkatkan risiko dehidrasi dan keletihan kepada kanak-kanak serta warga emas.
Jenis ketiga ialah perkhidmatan sokongan, iaitu proses asas yang membolehkan semua ekosistem berfungsi, seperti pembentukan tanah, kitaran nutrien, proses fotosintesis dan habitat untuk hidupan liar.
Perkhidmatan sokongan seperti pembentukan tanah dan kitaran nutrien mungkin kedengaran rumit, tetapi bayangkan kita tidak dapat menanam tanaman jika tanahnya tidak subur.
Sebagai contoh, sekiranya hutan ditebang, tanah akan terdedah kerana tiada akar yang menyokongnya. Apabila berlakunya hujan lebat, hakisan, struktur tanah menjadi keras dan kurang nutrien. Tiada lagi daun-daun sebagai sumber organik untuk menambahkan nutrien dalam tanah.
Akhir sekali, terdapat perkhidmatan budaya, yang merujuk kepada nilai bukan material yang kita peroleh daripada alam, seperti tempat untuk beriadah, pendidikan, atau warisan budaya.
Taman negara, hutan simpan dan pantai menyediakan ruang untuk kita berehat, mengambil foto dan menghayati keindahan alam semula jadi.
Banyak destinasi pelancongan yang kita lawati sebenarnya wujud berkat keindahan dan kestabilan alam yang dijaga dengan baik.
Di Malaysia, hutan hujan tropika kita memainkan peranan penting dalam menstabilkan iklim global dan menyediakan habitat untuk banyak spesies terancam, seperti Harimau Malaya.
Namun, pembalakan yang tidak terkawal mengancam perkhidmatan ekosistem ini, memberi kesan kepada kesihatan alam sekitar dan kesejahteraan komuniti setempat.
Selain itu, kemusnahan ekosistem turut berpunca daripada aktiviti pembangunan berskala besar seperti pembukaan ladang mega dan pembinaan empangan.
Ini menyebabkan kemusnahan habitat hidupan liar, sekali gus mengurangkan biodiversiti spesies di kawasan tersebut.
Tambahan lagi, kawasan tanah bencah di sepanjang pantai timur, khususnya di Negeri Terengganu, berhadapan dengan tekanan akibat aktiviti manusia seperti pembangunan dan perubahan guna tanah.
Pengetahuan tentang perkhidmatan ekosistem sangat penting untuk membantu kita membuat keputusan yang lebih bijak terhadap alam sekitar.
Tanpa perkhidmatan ini, kos sara hidup kita boleh meningkat kerana terpaksa menanggung kos yang sepatutnya disediakan secara semula jadi oleh ekosistem.
Contohnya, kemusnahan hutan dan kawasan tanah bencah menyebabkan kos rawatan air menjadi lebih tinggi.
Tambahan lagi, ketiadaan kawasan untuk mengumpulkan air banjir secara sementara, menyebabkan kita berada dalam keadaan yang berisiko untuk banjir besar. Risiko banjir akan meningkat dan sumber makanan kita akan berkurangan.
Hal ini menunjukkan bahawa kesan kehilangan ekosistem bukan bersifat jangka panjang semata-mata, malah memberi tekanan segera terhadap kehidupan seharian masyarakat.
Kesimpulannya, perkhidmatan ekosistem bukanlah konsep saintifik yang sukar, tetapi ia ialah sebahagian daripada kehidupan harian kita.
Alam telah “bekerja” untuk manusia sejak dahulu lagi. Kini, sudah tiba masanya untuk kita pula menjaga alam ini.
Justeru, marilah kita bersama-sama menanam pokok dan mengurangkan pembuangan sampah plastik demi menyokong kebersihan ekosistem.
Alam sekitar bukan sekadar warisan, malah amanah yang perlu kita pelihara dan pulihara agar dapat dinikmati oleh generasi akan datang.
Disediakan oleh:
UiTM Kampus Kuala Pilah
Negeri Sembilan
